Ketamina: działanie, zastosowanie medyczne, ryzyko

Ketamina zajmuje w świecie substancji psychoaktywnych miejsce nietypowe — to jednocześnie zarejestrowany lek anestezjologiczny stosowany w medycynie od dziesięcioleci, substancja bywająca używana rekreacyjnie poza kontrolą medyczną, oraz przedmiot intensywnych badań nad nowymi metodami leczenia depresji. Ta wielość ról sprawia, że rozmowa o ketaminie wymaga wyraźnego rozróżnienia między jej zastosowaniem klinicznym pod nadzorem lekarskim a użyciem poza takim nadzorem.

Co to jest

Ketamina to związek chemiczny opracowany w latach 60. XX wieku jako lek znieczulający i wciąż wykorzystywany w tej roli w medycynie, w tym w stanach nagłych i w anestezjologii weterynaryjnej. Należy do grupy dysocjantów — substancji, które w odróżnieniu od klasycznych psychodelików wywołują przede wszystkim poczucie oderwania od ciała, otoczenia lub własnych myśli, a nie typowe dla psychodelików zmiany percepcji zmysłowej. W ostatniej dekadzie ketamina i jej pochodne zyskały dodatkowo status przedmiotu badań i zastosowań w psychiatrii, szczególnie w kontekście depresji opornej na standardowe leczenie.

Jak działa

W przeciwieństwie do DMT czy meskaliny, ketamina nie działa głównie na receptor 5-HT2A. Jej podstawowym mechanizmem jest blokowanie receptorów NMDA dla glutaminianu, jednego z najważniejszych neuroprzekaźników pobudzających w mózgu. To odmienne działanie tłumaczy, dlaczego doświadczenia z ketaminą jakościowo różnią się od klasycznych psychodelików — dominuje w nich poczucie dysocjacji, oderwania od ciała, a przy wyższych dawkach może wystąpić stan określany potocznie jako “k-hole”, głębokie oderwanie od otoczenia. Zablokowanie receptorów NMDA wpływa też na plastyczność synaptyczną, co jest jednym z mechanizmów branych pod uwagę w wyjaśnieniu jej szybkiego, choć zwykle przemijającego, działania przeciwdepresyjnego.

Co mówią badania

Ketamina jest wśród substancji opisywanych na tym blogu najlepiej przebadana klinicznie, częściowo dlatego, że jako zarejestrowany lek ma za sobą dekady zastosowań medycznych. W psychiatrii najwięcej uwagi poświęcono jej pochodnej w postaci leku dopuszczonego do stosowania w depresji lekoopornej pod nadzorem medycznym, a badania nad samą ketaminą podawaną dożylnie w warunkach klinicznych sugerują możliwość szybkiego, choć zwykle krótkotrwałego, złagodzenia objawów depresyjnych u części pacjentów, w tym w niektórych badaniach obserwowano potencjalne działanie zmniejszające myśli samobójcze w krótkim horyzoncie czasowym. Efekty te wymagają zwykle powtarzanych podań pod nadzorem specjalistów, a długoterminowa skuteczność i bezpieczeństwo takiego leczenia są wciąż przedmiotem dalszych badań. Równolegle prowadzone są badania nad ryzykiem związanym z częstym, niekontrolowanym używaniem ketaminy, w tym nad jej wpływem na pęcherz moczowy i drogi moczowe przy długotrwałym nadużywaniu.

Status prawny i bezpieczeństwo

W Polsce ketamina podlega kontroli prawnej jako substancja psychotropowa — jej posiadanie i stosowanie poza wskazaniami medycznymi jest nielegalne. Wyjątkiem jest zastosowanie ketaminy w medycynie, gdzie pod nadzorem lekarskim wykorzystywana jest legalnie jako lek anestezjologiczny, a wybrane preparaty na jej bazie stosowane są też w leczeniu depresji lekoopornej w ramach kontrolowanych procedur medycznych. Poza takim nadzorem używanie ketaminy wiąże się zarówno z ryzykiem prawnym, jak i zdrowotnym: możliwością ciężkich uszkodzeń pęcherza moczowego i dróg moczowych przy długotrwałym, częstym używaniu, ryzykiem uzależnienia psychicznego, a także niebezpieczeństwem wynikającym z samej dysocjacji, która może prowadzić do wypadków i urazów wskutek utraty kontroli nad ciałem i otoczeniem. Istotne jest też ryzyko interakcji z alkoholem i innymi substancjami działającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy.

Czytaj dalej

O substancjach działających na receptor 5-HT2A, w odróżnieniu od ketaminy działającej na układ glutaminianergiczny, przeczytasz w artykułach o DMT i meskalinie na tym blogu.

Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.