„How to Change Your Mind” — Pollan o psychodelikach

Gdy w 2018 roku ukazała się „How to Change Your Mind”, mało kto spodziewał się, że obszerny reportaż o substancjach psychodelicznych trafi na szczyty list bestsellerów i na długo zagości w debacie publicznej. A jednak książka Michaela Pollana — cenionego amerykańskiego autora, który wcześniej pisał głównie o jedzeniu i naturze — stała się jednym z najważniejszych tekstów współczesnego „renesansu psychodelicznego”. To pozycja, która pomogła przenieść rozmowę o psylocybinie, LSD czy meskalinie z kulturowego marginesu do głównego nurtu nauki i medycyny.

Kim jest Michael Pollan

Pollan zdobył popularność książkami o żywności oraz relacji człowieka z naturą — reportażami o przemyśle spożywczym, rolnictwie i roślinach uprawnych. Jego znakiem rozpoznawczym jest łączenie rzetelnego dziennikarstwa z osobistą narracją. W przypadku psychodelików istotne okazało się to, że autor podchodził do tematu początkowo z dużym sceptycyzmem. Postawa ciekawego, lecz ostrożnego reportera sprawiła, że po jego relację sięgnęli również czytelnicy nieufni wobec „narkotykowej” tematyki. Dzięki temu książkę czytano nie jak manifest, lecz jak uważne dziennikarskie śledztwo.

O czym jest książka

„How to Change Your Mind” splata kilka porządków: historię, neuronaukę, reportaż i osobisty dziennik. Pollan przypomina burzliwe dzieje badań nad psychodelikami — od odkrycia właściwości LSD w połowie XX wieku, przez intensywne badania kliniczne lat 50. i 60., aż po gwałtowny odwrót, delegalizację i wypchnięcie tych substancji poza obszar legalnej nauki na kilka dekad.

Pełny tytuł zapowiada szerokie spektrum zagadnień: świadomość, umieranie, uzależnienia, depresję i transcendencję. Autor rozmawia z badaczami, terapeutami i przewodnikami prowadzącymi sesje, a także — co wzbudziło najwięcej dyskusji — sam, pod opieką doświadczonych osób, opisuje własne doświadczenia z kilkoma substancjami. Robi to jednak nie po to, by zachęcać, lecz by lepiej zrozumieć, o czym właściwie mówią uczestnicy badań klinicznych.

Psychodeliczny renesans

Największe znaczenie książki polega na tym, że spopularyzowała ona pojęcie „psychodelicznego renesansu” — powrotu tych substancji do laboratoriów i klinik jako przedmiotu poważnych badań. Pollan opisuje odradzający się nurt prac nad zastosowaniem psylocybiny w łagodzeniu lęku egzystencjalnego u osób w terminalnej fazie choroby, a także wczesne badania nad depresją oraz uzależnieniami. Przypomina zarazem, że przerwa w tych pracach wynikała bardziej z decyzji politycznych i paniki moralnej niż z rozstrzygnięć naukowych — i że dopiero po latach udało się je ostrożnie wznowić.

Autor konsekwentnie podkreśla, że mowa o ściśle kontrolowanych warunkach: starannym przygotowaniu, obecności wykwalifikowanego zespołu i integracji doświadczenia w rozmowie terapeutycznej. To nie są opowieści o „cudownych tabletkach”, lecz o złożonych procesach, w których kontekst — tak zwane set i setting, czyli nastawienie osoby oraz otoczenie sesji — bywa równie ważny jak sama substancja.

Recepcja i adaptacja

Książka odbiła się szerokim echem i dotarła do odbiorców daleko poza gronem specjalistów. Po latach powstała także oparta na niej adaptacja dokumentalna w formie serialu, która przybliżyła temat jeszcze szerszej publiczności. Krytycy chwalili wyważony ton i erudycję autora, choć pojawiały się również głosy, że w debacie publicznej entuzjazm wobec terapii psychodelicznych bywa większy, niż uzasadniają to dotychczasowe dowody. To cenne przypomnienie, że obiecujące wyniki wczesnych badań wymagają potwierdzenia w kolejnych, większych i starannie zaprojektowanych próbach.

Czego książka nie jest

Warto podkreślić, czym „How to Change Your Mind” nie jest: to nie poradnik ani instrukcja. Pollan nie podaje dawek ani wskazówek, jak „zażywać”, a znaczna część opisywanych substancji podlega surowym ograniczeniom prawnym w większości krajów, w tym w Polsce. Poza kontrolowanymi badaniami klinicznymi ich posiadanie i użycie pozostaje nielegalne, a samodzielne eksperymentowanie wiąże się z realnym ryzykiem — zarówno zdrowotnym, jak i prawnym. Dotyczy to zwłaszcza osób z predyspozycjami do zaburzeń psychicznych.

Dla polskiego czytelnika książka pozostaje przede wszystkim rzetelnym wprowadzeniem: pokazuje, dlaczego naukowcy na nowo zainteresowali się psychodelikami, jakie nadzieje wiąże się z terapią wspomaganą tymi substancjami i dlaczego zarazem potrzeba tu ostrożności, pokory oraz dobrze zaprojektowanych badań.

Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.